A. ĐẶT VẤN ĐỀ
Mỗi khi một cơn giông kéo đến, chúng ta lại không khỏi rùng mình nghĩ
đến những tia chớp, sét chạy ngoằn ngoèo cùng kèm theo tiếng sấm rền vang. Ở
đâu đó, nỗi lo sợ trước cơn thịnh nộ của “Trời cao”, là những tai nạn sét đánh
gây chết hay thương tích cho loài người, loài vật. Sấm sét còn là thủ phạm gây
cháy rừng, phá hủy các công trình xây dựng; gây chập, cháy các mạng lưới điện;
làm hỏng các thiết bị điện, điện tử; gây tai nạn cho mạng lưới giao thông mà đặc
biệt là giao thông đường hàng không…
Xuất phát từ thực tế cuộc sống. Hằng năm trên thế giới theo thống kê có
khoảng 5000 người bị sét đánh.
+ Ngày 23/12/1975. Sét đã đánh vào một chòi lá tại làng Chinamasa Kraal, gần
thị trấn Umtali của xứ Rhodesia, giết chết đến 21 người.
Việt Nam là nước có khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm và nằm ở tâm
dông châu Á, một trong ba tâm dông trên thế giới.
+ Giông thường diễn ra từ tháng 4 đến tháng 10.
+ Số ngày giông trung bình khoảng 100 ngày/năm và số giờ giông trung bình là
250 h/năm.
Mỗi năm nước ta có tới 2 triệu cú sét đánh xuống đất hàng chục người
chết do sét đánh và thiệt hại do hư hỏng thiết bị lên đến hàng tỉ đồng. Sét cũng là
nguyên nhân chính gây sự cố cắt điện của lưới điện cao áp ở Việt Nam.
+ Khoảng 17h, ngày 7/5/2014 trong lúc đang ngồi học bài trong nhà chuẩn bị thi
học kì 2, một học sinh lớp 7 trường THCS Nguyễn Thị Minh Khai - TP. Huế đã
bị sét đánh chết tại chỗ.
+ Ngày 4/6/2001 sét đánh nổ một máy cắt 220 KV của Nhà máy Thủy điện Hòa
Bình khiến lưới điện miền Bắc bị rã mạch, nhiều nhà máy điện bị tách khỏi hệ
thống khiến mất điện trên diện rộng.
Huyện Nga Sơn - Tỉnh Thanh Hóa là một Huyện ven biển miền Trung
vào mùa mưa bão có hiện tượng sét đánh rất nhiều. Và cũng đã có nhiều trường
hợp bị sét đánh. Sấm sét không chỉ cướp đi sinh mạng của nhiều người vô tội mà
con phá hủy rất nhiều công trình xây dựng, các thiết bị điện tử… và còn ở vật
nuôi, cây trồng

PPDH đối với môn vật lí.
- Căn cứ vào kiến thức khoa học nói chung và kiến thức vật lí nói riêng về
hiện tượng sấm sét.
1. Sấm sét

2


Sét hay tia sét là những tia lửa điện phát sinh do sự phóng điện trong khí
quyển giữa các đám mây và đất hay giữa các đám mây mang điện tích trái dấu
lại gần nhau. Sấm là tiếng động do sét đốt nóng không khí tạo ra.
Thường thì chúng ta sẽ thấy hình ảnh của tia sét trước, sau đó mới nghe
được tiếng sấm vì trong khí quyển vận tốc ánh sáng nhanh hơn vận tốc âm thanh
Ngoài ra, sấm sét còn được hình thành trong các trận phun trào núi lửa,
bão cát thậm chí là một vụ cháy rừng.
2. Nguyên nhân hình thành sấm sét
3. Một vài thông số củaĐiện
sấmtích
sét dương
Va chạm

Điện tích dương

Mất cân bằng điện tích

+Điện
Mây thế của sự phóng điện: có thể từ vài chục tới vài trăm triệu voltTia chớp
Cọ xát

Điện

tượnggiữa
phóng
điệnđất
giữa các đám mây tích điện và
mặt đất khi các đám mây dông này di chuyển gần mặt đất tới những khu vực có
con người hay cây cối, công trình…
Sơ đồ tóm tắt quá trình hình thành sấm sét
4.2. Đặc điểm

Sét không những chọn những ngọn cây cao để đánh mà còn chọn phần đất
có cơ cấu rễ cây thích hợp. Sét thường hay đánh vào những cây có nhiều rễ ăn
sâu xuống đất. Những loại cây chứa nhiều nước, dẫn điện tốt như cây Đa, cây
Sến, cấy Sồi, cây Dừa.
Sét thường đánh vào những nơi có dải đất sét chạy ngầm gần mặt đất;
những nơi có nhiều hơi ẩm như khe núi, vực sâu, nơi có mạch nước ngầm gần
mặt đất.
Sét thường hay đánh vào những nơi có những luồng không khí nóng bốc
lên, đặc biệt là các ống khói vì ở đó vừa có luồng khí nóng bốc lên, vừa có sự
nhô cao hơn so với xung quanh.

3


Sét hay đánh vào những vật đang di chuyển hơn là những vật tĩnh. Đặc
biệt những vùng đất có kim loại nhất là sắt hoặc mỏ sắt là những vùng bị sét
đánh nhiều.
5. Tác hại
5.1. Đối với con người
Con người là đối tượng đầu tiên chúng ta quan tâm khi nhắc đến tai nạn
do sấm sét gây ra.

Trâu bị sét đánh

Nhà bị sét đánh

Cây bị sét đánh

Cánh đồng nơi 1 em học sinh ở bị sét đánh

II. THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ
Trên trái đất cứ mỗi giây có chừng 100 cú phóng điện xảy ra giữa các
đám mây tích điện với mặt đất. Công suất của nó có thể đạt tới hàng tỷ kw và
làm nóng không khí đến 28.0000C.
Việt Nam nằm ở tâm giông châu Á - một trong ba tâm giông trên thế giới,
có hoạt động giông sét mạnh. Số ngày có giông trung bình ở Việt Nam khoảng
100 ngày trong một năm và số giờ có giông trung bình khoảng 250 giờ một năm.
5


Trong các cơn giông, sấm sét cũng chính là một mối nguy hiểm lớn. Trung bình
mỗi năm nước ta có hơn hai triệu cú sét.
Thống kê số ngày có giông sét và số lần sét đánh trên 100 km 2 mỗi năm
tại khu vực ven biển miền Trung ở nước ta:
Khu vực
Ven biển
miền
Trung

Số ngày có
giông sét/năm


6


• Trường hợp 2: Tháng 6/2014 tại xóm 6 - xã Nga Văn - Huyện Nga Sơn
trong khi cột bò dưới gốc cây Dừa sét đã đánh chết Bác Dần và con Bò
(em Đoàn Quang Huy lớp 7C Trường THCS Chu Văn An kể lại)
• Trường hợp 3: Tháng 8/2014 tại nhà bà Đậu xóm 2 - xã Nga Mỹ- Huyện
Nga Sơn sét đã đánh vào ngôi nhà làm nứt nhà ,vỡ hết kính và cháy ti vi,
ăng teng, dây điện(em Mai Xuân Dương lớp 7C Trường THCS Chu Văn
An kể lại)
• Trường hợp 4: Tháng 6/2014 tại xã Nga Văn - Huyện Nga Sơn khi đang
gọi điện cho con sét đã đánh làm bác nông dân chết tại chỗ (em Mai Văn
Tuấn lớp 7D Trường THCS Chu Văn An kể lại)
• Trường hợp 5: Tháng 5/2014 ở xã Nga Thành - Huyện Nga Sơn sét đã
đánh chết một bác nông dân khi đang coi dưa hấu ngoài đồng(em Mai
Thùy Linh 7B Trường THCS Chu Văn An kể lại)
Trên đây là 5 trường hợp sét đánh gần nhà học sinh mà các em biết và
thực tế ở Huyện Nga Sơn còn rất nhiều trường hợp sét đánh khác.
Dưới đây là kết quả khảo sát khả năng của học sinh về phòng chống tác
hại do sấm sét bằng phiếu học tập :
* Câu hỏi: Em hãy nêu nguyên nhân của 5 trường hơp bị sét đánh ở trên? Từ đó
cho biết cách phòng chống.

• Kết quả khảo sát ( học sinh khối lớp 7)
- Thời gian khảo sát: Ngày 06/01/2015

7


Bài làm của học sinh.


%

10

SL %

6,5 - < 8 4 - < 6,5

0-
69.7

2

6.1

2

6.1

9

27.
3

20

60.6

18

66.7

1

3.7

2

7.4

Từ kết quả trên cho thấy sự hiểu biết và cách phòng chống về sấm sét của
học sinh còn hạn chế, còn thơ ơ, mơ hồ và coi đây chỉ là hiện tượng tự nhiên
bình thường.

* Kết quả khảo sát chất lượng học kỳ I ( Ngày: 18 /12/ 2014 )
8


Lớp

Sĩ số

Kết quả môn học
Gỏi
SL

7A

39

7B

40

7C

33

7D



7

17.
9

4

10.3

9

22.5

20

50

6

15

5

12.5

6

18.2


30

21.6

70

50.4

26

18.
6

13

9.4

Trường THCS Chu Văn An - Huyện Nga Sơn, là trường có đông học
sinh( hơn 600 em) và học ngày 2 buổi, có nhiều học sinh ở xa như Xã Nga Điền,
Xã Nga Phú, Xã Nga Thái…cách trường hơn 10 km và các em phải tự đi học 2
buổi bằng xe đạp. Vì vậy rất nguy hiểm đối với các em khi mùa giông bão, sấm
sét đến.
Cơ sở vật chất của nhà trường còn nhiều khó khăn, chưa có phòng bán trú
cho học sinh ở xa.
Từ những thực trạng trên việc “ Tìm hiểu và phòng chống giảm thiểu
thiên tai do sét thông qua buổi hoạt động ngoại khóa ở trường THCS Chu
Văn An – Huyện Nga Sơn” là hết sức thiết thực để từ những hiểu biết đó các
em có thể đề phòng, tuyên truyền đến các bạn cùng trường, gia đình và những
người xung quanh để cùng phòng chống giảm thiểu tai nạn do sấm sét gây ra.
III. CÁC GIẢI PHÁP VÀ BIỆN PHÁP THỰC HIỆN

10


* Gồm các nội dung:
2.1.1 Thống kê, dự báo tuyền truyền các kiến thức về sấm sét cũng như
cách phòng chống sét cho học sinh.
Giáo viên(GV):Cho học sinh q/s hình ảnh,video về tác hại của sét, kết hợp lấy
ví dụ thực tế.
GV: Có thể làm vật nhiễm điện bằng cách nào ?
Hs : Có thể làm vật nhiễm điện bằng cách cọ sát.
GV :Trong tự nhiên vật có thể tự nhiễm điện được không? Em hãy cho ví dụ?
HS : Trong tự nhiên vật vẫn có thể nhiễm điện được mà không cần sự tác động
của con người. Ví dụ, vào những lúc trời mưa giông, các đám mây bị cọ sát vào
nhau nên nhiễm điện trái dấu.
GV : Sự nhiễm điện này dẫn đến hiện tượng gì trong tự nhiên?
HS: Sự nhiễm điện trên dẫn đến sự phóng điện giữa các đám mây (sấm) và giữa
đám mây với mặt đất (sét).
GV : Hiện tượng trên có ảnh hưởng gì đến môi trường không?
Hs : Hiện tượng trên có hại cho cuộc sống con người.
+ Tác hại: Phá hủy nhà cửa và các công trình xây dựng, ảnh hưởng đến tính
mạng con người và sinh vật, tạo ra các khí độc hại (NO, NO2…).
GV : Vậy cần phải làm gì để làm giảm thiểu tác hại của sét ?
Hs: suy nghĩ và đưa ra các câu trả lời khác nhau.
GV: gọi học sinh trả lời câu hỏi, cả lớp nhận xét và đồng thời cung cấp cho các
em những kiến thức về cách phòng chống tác hại của sét. ( hs ghi vở )
Chú ý:- Những tháng thường sảy ra giông mưa và sấm sét nguy hiểm( từ tháng 5
đến tháng 9 )
2.1.2 Thực hiện quy tắc nghe nhìn và lên kế hoạch trước
2.1.2.a) Lên kế hoạch trước
- Giáo viên: yêu câu học sinh có thể biết giờ, ngày sảy ra sấm sét bằng cách nào?

=2,72km ( có thể gần đúng lấy 8/3 = 2,7km )

12


2.1.2.c) Khi đang ở trong nhà
Giáo viên cung cấp cho học sinh các cách phòng chống sét khi đang ở
trong nhà để các em biết
Khi trời sắp xảy ra dông, thì biện pháp tránh sét tốt nhất là nên về nhà
hoặc vào các công trình có gắn các thiết bị chống sét. Tuy nhiên, khi ở trong nhà
các em cũng cần lưu ý :
- Nên đứng xa cửa sổ, cửa ra vào, các đồ dùng điện, tránh các chỗ ẩm ướt như
buồng tắm, bể nước, vòi nước.
- Không nên dùng điện thoại trừ trường hợp rất cần thiết.
- Nên rút phích cắp các thiết bị điện trước lúc có dông gần xảy ra. Nên tránh xa
các dây này và các vật dùng điện với khoảng cách ít nhất là 1m. Vô tuyên nối
với dây anten để ngoài trời cũng rất cần rút ra khi có dông.
Học sinh: lấy được vì dụ như nhà bà Đậu xóm 2 - xã Nga Mỹ- Huyện Nga Sơn
sét đánh cháy ti vi, ăng teng, dây điện vì không rút phích cắm ra khi có giông
mưa, sấm sét.
2.1.2.d) Khi đang ở ngoài trời
Giáo viên: cho học sinh nhắc lại một số trường hợp bị sét đánh ngoài trời để từ
đó hướng dẫn các em các cách phòng chống sét.
Ở ngoài trời lúc có giông là hết sức nguy hiểm, cần về nhà hoặc vào các
công trình có các thiết bị chống sét. Tuy nhiên, trong trường hợp không kịp chạy
về nhà hoặc tìm nơi ẩn náu an toàn, cần lưu ý những điều sau để giảm nguy cơ
bị sét đánh:
- Tuyệt đối không dùng cây cối làm chỗ trú mưa, tránh các khu vực cao hơn
xung quanh, tránh xa các vật dụng kim loại như xe đạp, máy, hàng rào sắt...


dông mưa phải chú ý bầu trời, mây… để đề phòng sấm sét (xem trong video).

Giờ học
ngoại khóa

14


a. Tình huống 1: Trên đường đi học về
Giáo viên hướng dẫn tình huống trên và cho 1 học sinh làm thực hành cả
lớp theo dõi (như đã làm trên video)

Một học sinh đang thực hành rời khỏi xe
+ Khi dông mưa đến có đủ thời gian thì chạy vào nhà dân để trú đòng thời
hướng dẫn họ cách phòng chống sét trong nhà.
+ Trường hợp không thể trú mưa, thấy nguy hiểm đến thì rời khỏi xe đạp. Người
ở vị trí càng thấp càng tốt, tay ôm cổ, nhón chân, không được nằm xuống đất.

Một hs thực hành cách ngồi đúng
b. Tình huống 2: Đang giúp việc bố mẹ ngoài đồng hoặc đang di chơi
Giáo viên hướng dẫn tình huống trên và cho học sinh làm thực hành (như đã
làm trên video)
15


Tuyệt đối không dùng cây cối làm chỗ trú mưa, tránh các khu vực cao hơn xung
quanh. Tránh xa các vật dụng kim loại như liềm, cuốc, cày ,bừa…

GV hướng dẫn không dùng cây cối làm chỗ trú mưa
c. Tình huống 3: Đang ngồi học bài ở nhà hoặc ở lớp

Câu 3: Hãy cho biết cách phòng chống sét khi đang ở trong nhà?
Câu 4: Hãy cho biết cách phòng chống sét khi đang ở ngoài trời?
Câu 5: Hãy viết một đoạn văn ngắn nói về việc hướng dẫn những người trong
gia đình hoặc bạn bè cách phòng chống tác hại của sấm sét?
IV. KIỂM NGHIỆM
- Kết quả kiểm chứng: phiếu học tập và trắc nghiệm tâm lý

17


Lớp

Sĩ
số

Hs yêu
thích
môn học

K/q bài thu hoạch

Đạt

7A

39

7B

40

SL %

SL %

SL %

SL

%

SL

%

35

89.
7

32

82.1 7

17.
9

19

48.
7


15

1

2.5

31

93.
9

29

87.9 4

12.
1

14

42.
4

17

51.
5

2


13
1

94.
2

122 87.8 17 12.2

64

46

57

12.
3

0.7

Sĩ số

S
L

8-

1

41

7A

39

21

53.8

13

33.3

5

12.9

0

0

7B

40

23

62.5

11


7D

27

11

40.7

12

44.5

4

14.8

0

0

K7

139

72

51.8

48


lí. Sự khám phá những hiện tượng thế giới xung quanh giúp học sinh nắm vững,
đào sâu, mở rộng kiến thức, từ đó yêu thích môn học hơn.
Được sự quan tâm giúp đỡ của Ban giám hiệu, của tổ chuyên môn ,của
đồng nghiệp tôi đã hoàn thành sáng kiến: “ Tìm hiểu và phòng chống giảm
thiểu thiên tai do sét thông qua buổi hoạt động ngoại khóa ở trường THCS
Chu Văn An –Huyện Nga Sơn” với mong muốn: Phát triển năng lực tư duy,
rèn luyện kỹ năng, k ỹ xảo để hình thành kỹ năng sống cho các em. Để các em
thấy được những ứng dụng quan trọng trong đời sống và kỹ thuật trong việc học
tập bộ môn Vật lí.
Đối với nhà trường cần trang bị đầy đủ phương tiện cũng như những trang
thiết bị dạy học đầy đủ hơn, phải có phòng thí nghiệm, thực hành dành riêng cho
bộ môn vật lí để giáo viên thực hiện tốt công tác dạy và học từ đó nâng cao chất
lượng học tập của học sinh.
Đối với phòng giáo dục những SKKN nào được xếp loại cần phổ biến
trong ngành, đến các trường để các thầy, cô giáo cùng học hỏi và áp dụng.
Từ ý tưởng nhỏ nhưng là tâm huyết của người thầy với bộ môn, với
trường, với lớp. Rất mong các cấp lãnh đạo và đồng nghiệp cùng chia sẻ, đóng
góp ý kiến, để tôi bổ xung kinh nghiệm cho bản thân góp phần nâng cao chất
lượng của bộ môn, của nhà trường và của ngành giáo dục nước nhà./.
XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG
ĐƠN VỊ

Nga Sơn, ngày 10 tháng 4 năm 2015
XIN CAM KẾT KHÔNG COPY

19


Trần Văn Dậu