Header Page 1 of 123.

TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN

NGUYỄN THỊ LINH

THIẾT KẾ CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC
“VI SINH VẬT” - MÔN SINH HỌC LỚP 10,
THEO ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC HỌC SINH
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phƣơng pháp dạy học Sinh học
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học
ThS. HOÀNG THỊ KIM HUYỀN

HÀ NỘI, 2016

Footer Page 1 of 123.


Header Page 2 of 123.

LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành khóa luận này tôi đã
nhận đƣợc sự dạy bảo, giúp đỡ tận tình của các thầy cô, bạn bè và gia đình.
Đặc biệt, khóa luận này tôi đƣợc sự hƣớng dẫn tận tình của ThS. Hoàng Thị
Kim Huyền giảng viên khoa sinh, Trƣờng Đại học sƣ phạm Hà Nội 2.
Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong Ban chủ nhiệm khoa SinhKTNN và các thầy cô trong tổ bộ môn phƣơng pháp giảng dạy môn Sinh đã
tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành khóa luận của mình.
Tôi xin đƣợc gửi lời cảm ơn tới ban giám hiệu đặc biệt là cô Lê Thị



Header Page 4 of 123.

DANH MỤC VIẾT TẮT

Footer Page 4 of 123.

CTC

Chƣơng trình chuẩn

GV

Giáo viên

HS

Học sinh

Kí hiệu

Tên đầy đủ

KN

Kĩ năng

NL


VSV

Vi sinh vật


Header Page 5 of 123.

MỤC LỤC
PHẦN 1: MỞ ĐẦU ........................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................... 1
2. Mục đích nghiên cứu ..................................................................................... 2
3. Nhiệm vụ nghiên cứu .................................................................................... 2
4. Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu .............................................................. 3
5. Phạm vi nghiên cứu ....................................................................................... 3
6. Giả thuyết khoa học ...................................................................................... 3
7. Phƣơng pháp nghiên cứu............................................................................... 3
8. Những đóng góp của đề tài ........................................................................... 4
PHẦN 2: NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.................................... 5
CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ .................................................... 5
THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI .............................................................................. 5
1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu .................................................................... 5
1.1.1. Tình hình trên thế giới............................................................................. 5
1.1.2. Tình hình tại Việt Nam ........................................................................... 6
1.2. Cơ sở lí luận ............................................................................................... 7
1.2.1. Dạy học theo chuyên đề .......................................................................... 7
1.2.1.1. Khái niệm dạy học theo chuyên đề ...................................................... 7
1.2.1.2. Các đặc trƣng của dạy học theo chuyên đề .......................................... 7
1.2.2. Năng lực .................................................................................................. 7
1.2.2.1. Khái niệm năng lực .............................................................................. 7
1.2.2.2. Đặc điểm của năng lực ......................................................................... 7

2.3.3.1.4. Định hƣớng các năng lực đƣợc hình thành ..................................... 28
2.3.4. Phƣơng tiện và phƣơng pháp ................................................................ 29
2.3.4.1. Phƣơng tiện ........................................................................................ 29
2.3.4.2. Phƣơng pháp....................................................................................... 31
2.3.5. Tiến trình dạy học chuyên đề ................................................................ 31
2.3.5.1. Tình huống xuất phát/khởi động ........................................................ 31
2.3.5.2. Tiến trình tổ chức dạy học chuyên đề ................................................ 31
2.3.5.2.1. Hoạt động 1: Tìm hiểu về cấu trúc các loại virut............................ 31

Footer Page 6 of 123.


Header Page 7 of 123.

2.3.5.2.2. Hoạt động 2: Tìm hiểu sự nhân lên của VR trong tế bào vật chủ... 42
2.3.5.2.3. Hoạt động 3: Tìm hiểu về tác hại và vai trò, ứng dụng của virut
trong thực tiễn, bệnh truyền nhiễm và miễn dịch ........................................... 46
2.3.5.3. Luyện tập ............................................................................................ 54
2.3.5.4. Phân tích rút kinh nghiệm bài học minh họa về chuyên đề đã đƣợc
xây dựng .......................................................................................................... 58
PHẦN 3: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ........................................................ 60
1. Kết luận ....................................................................................................... 60
2. Kiến nghị ..................................................................................................... 60
NHỮNG TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................... 62
PHỤ LỤC I. PHIẾU ĐIỀU TRA
PHỤ LỤC II. PHIẾU ĐÁNH GIÁ CHẤT LƢỢNG CHỦ ĐỀ

Footer Page 7 of 123.



1
Footer Page 8 of 123.


Header Page 9 of 123.

Phần lớn giáo viên, những ngƣời có mong muốn sử dụng phƣơng pháp dạy
học mới đều lúng túng và tỏ ra lo sợ rằng sẽ bị "cháy giáo án" do học sinh
không hoàn thành các hoạt động đƣợc giao trong giờ học [11].
Nhằm khắc phục những hạn chế nói trên, cần phải chủ động, sáng tạo xây
dựng nội dung dạy học phù hợp với các phƣơng pháp và kĩ thuật dạy học tích
cực thay cho việc dạy học đang đƣợc thực hiện theo từng bài/tiết trong sách
giáo khoa nhƣ hiện nay,cần lựa chọn nội dung để xây dựng các chuyên đề dạy
học phù hợp với việc sử dụng phƣơng pháp dạy học tích cực trong điều kiện
thực tế của nhà trƣờng.
Từ những lí do trên tôi quyết định chọn đề tài nghiên cứu “thiết kế chuyên
đề dạy học "vi sinh vật" - môn sinh học lớp 10, theo định hướng phát triển
năng lực học sinh”.
2. Mục đích nghiên cứu
- Thiết kế chuyên đề dạy học: “Vi sinh vật” – Phần III Sinh học 10 theo định
hƣớng phát triển năng lực tự học của học sinh.
- Phát huy năng lực xây dựng và tổ chức hoạt động của giáo viên.
- Phát huy năng lực chung và năng lực cá biệt của học sinh.
- Chia sẻ kinh nghiệm với đồng nghiệp.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lí luận về các chuyên đề dạy học ở trƣờng phổ thông.
- Điều tra thực tiễn về việc vận dụng dạy học theo chuyên đề trong dạy học
sinh học.
- Nghiên cứu nội dung kiến thức phần Sinh học VSV trong chƣơng trình sinh
học lớp 10.

theo định hƣớng phát triển năng lực của học sinh.
- Nghiên cứu mục tiêu, quan điểm xây dựng và phát triển nội dung chuẩn kiến
thức và kĩ năng chƣơng trình Sinh học phần III: “Vi sinh học” Sinh học 10.
- Nghiên cứu các luận án, luận văn, các bài báo khoa học có liên quan đến đề tài.
7.2. Phương pháp điều tra sư phạm
Sử dụng câu hỏi điều tra về việc dạy học chuyên đề trong môn Sinh học ở
trƣờng THPT.
7.3. Phương pháp quan sát sư phạm
Quan sát những giờ dạy của giáo viên ở trƣờng phổ thông để tìm hiểu thực
trạng ở trƣờng phổ thông.

3
Footer Page 10 of 123.


Header Page 11 of 123.

7.4. Phương pháp chuyên gia
Xin ý kiến đánh giá của các thầy cô giáo có kinh nghiệm, có tâm huyết với
nghề về thiết kế chuyên đề theo định hƣớng pháp triển năng lực.
8. Những đóng góp của đề tài
- Hệ thống cở sở lí luận về chuyên đề dạy học môn Sinh học theo định hƣớng
phát triển năng lực cho học sinh.
- Đánh giá thực trạng dạy học theo chuyên đề định hƣớng phát triển năng lực
cho học sinh.
- Thiết kế một số giáo án mẫu để giảng dạy theo chuyên đề trong một số bài
phần sinh học VSV - Sinh học 10 là tƣ liệu tham khảo cho GV sinh học, SV
ngành sƣ phạm sinh học.

4

ngồi hàng ngang trƣớc mặt giáo viên, lắng nghe bài giảng hoặc chờ giáo viên
hỏi. Thay vào đó, HS sẽ làm việc nhóm để thảo luận về bài học, tăng khả
năng giao tiếp với bạn bè và giáo viên.
5
Footer Page 12 of 123.


Header Page 13 of 123.

Trên thế giới, việc đổi mới nội dung chƣơng trình và cách tiếp cận nội
dung chƣơng trình dạy học ở nhiều quốc gia đang có xu hƣớng thay đổi.
PPDH theo chuyên đề đã phát triển một cách mạnh mẽ trên một nấc thang
mới, với hàng loạt các tổ chức có tầm cỡ quốc gia ở Australia, Anh, Canada,
Pháp, Đức, Hungary, New Zealand, Nhật bản, Hàn Quốc, v.v… đã áp dụng
thành công PPDH chuyên đề.
1.1.2. Tình hình tại Việt Nam
Theo chúng tôi tìm hiểu, PPDH theo chuyên đề không hoàn toàn là
phƣơng pháp mới lạ đối với giáo viên và học sinh. Thực tế cho thấy, từ rất lâu
PPDH này đã đƣợc GV áp dụng nhiều trong quá trình dạy học.
Tại một số trƣờng THPT dạy học theo chuyên đề đã đƣợc tiến hành tổ
chức thành công nhƣ:
Ban lãnh đạo trƣờng THPT Tây Tiền Hải, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái
Bình cũng đã tổ chức các lớp học chuyên đề, nhiều GV còn lựa chọn chuyên
đề để tham gia thao giảng. Theo chúng tôi tìm hiểu đƣợc, hầu hết các HS ở
các lớp đƣợc lựa chọn dạy theo chuyên đề đều cho rằng việc học theo chuyên
đề đem lại hiệu quả tích cực cao. Khi đƣợc học theo chuyên đề HS chủ động
tích cực tham gia các hoạt động học tập hơn, trao đổi giữa GV – HS và HS –
HS diễn ra nhiều hơn. Hiện tại, Ban lãnh đạo nhà trƣờng đang tiến hành đề
xuất ý kiến chuẩn bị đổi mới hình thức lớp học chuyên đề này cho tất cả các
tiết học chứ không nhất thiết là chỉ đƣợc áp dụng trong các buổi thao giảng.

- Tận dụng đƣợc các phƣơng tiện, công cụ học tập xung quanh HS.
- Thích ứng với từng đối tƣợng HS.
- Rèn luyện đƣợc khả năng làm việc theo nhóm, tính hợp tác của HS [16].
1.2.2. Năng lực
1.2.2.1. Khái niệm năng lực
- Năng lực là khả năng vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm, kĩ
năng, thái độ và hứng thú để hành động một các phù hợp và có hiệu quả trong
các tình huống đa dạng của cuộc sống [12].
1.2.2.2. Đặc điểm của năng lực

7
Footer Page 14 of 123.


Header Page 15 of 123.

+ Có sự tác động của một cá nhân cụ thể tới một đối tƣợng cụ thể (kiến
thức, quan hệ xã hội, …) để có một sản phẩm nhất định, do đó có thể phân
biệt ngƣời này với ngƣời khác.
+ Năng lực là một yếu tố cấu thành trong một hoạt động cụ thể. Năng
lực chỉ tồn tại trong quá trình vận động, phát triển của một hoạt động cụ thể.
Vì vậy, năng lực vừa là mục tiêu, vừa là kết quả hoạt động.
+ Đề cập tới xu thế đạt đƣợc một kết quả nào đó của một công việc cụ
thể, do một con ngƣời cụ thể thực hiện (năng lực học tập, năng lực tƣ duy,
năng lực tự quản lý bản thân,… Vậy không tồn tại năng lực chung chung [12].
1.2.2.3. Phân loại năng lực
Theo các nghiên cứu của Nguyễn Công Khanh, năng lực gồm năng lực
chung và năng lực chuyên biệt.
+ Năng lực chung: Năng lực chung là những năng lực cơ bản, thiết yếu
hoặc cốt lõi… làm nền tảng cho mọi hoạt động của con ngƣời trong cuộc sống

chuyên môn để ứng dụng vận dụng trong học tập và cuộc sống.
- Học phƣơng pháp chiến lƣợc → có năng lực phƣơng pháp: Lập kế
hoạch học tập, làm việc có phƣơng pháp học tập, thu thập thông tin đánh giá.
- Học giao tiếp xã hội → có năng lực xã hội: Hợp tác nhóm học cách
ứng xử, có tinh thần trách nhiệm khả năng giải quyết trong các mối quan hệ
hợp tác.
- Học tự trải nghiệm đánh giá → có năng lực nhân cách: Tự đánh giá để
hình thành các chuẩn mực giá trị đạo đức.
b) Chuẩn đầu ra
- Phẩm chất: Yêu gia đình quê hƣơng đất nƣớc, nhân ái, khoan dung,
trung thực …
- Năng lực chung: năng lực tự học, năng lực học hợp tác, năng lực giải
quyết vấn đề thực tiễn, năng lực giao tiếp.
- Năng lực chuyên biệt trong môn sinh học

9
Footer Page 16 of 123.


Header Page 17 of 123.

+ Năng lực quan sát (quan sát bằng mắt thƣờng hoặc bằng kính hiển
vi). Ví dụ quan sát tế bào vảy hành dƣới kính hiển vi.
+ Năng lực đo đạc (sử dụng các công cụ đo dạc thông dụng, chuyên
biệt…). Ví dụ đo chiều cao của cây qua các ngày, đo dung tich sống, đếm
nhịp tim lúc vận động hoặc ngỉ ngơi
+ Năng lực phân loại, phân nhóm. Ví dụ: phân loại lá, rễ, thân. Phân
loại các nhóm động vật, thực vật.
+ Năng lực xử lý và trình bày các số liệu. Ví dụ vẽ đồ thị biểu thị sự
tăng trƣởng chiều cao cây qua các ngày.

sinh
Bƣớc 1: Lựa chọn chuyên đề (nội môn, liên môn)
- Nội môn: Một chƣơng hoặc một chuyên đề tích hợp theo chiều dọc
(kiến thức của các bài khác nhau trong cùng một môn học).
- Liên môn: Chuyên đề tích hợp ngang (tích hợp kiến thức nhiều môn).
Bƣớc 2: Xác định mạch kiến thức của chuyên đề
- Xác định các bài liên quan đến chuyên đề.
- Xác định logic cấu trúc kiến thức của cả chuyên đề:
- Có thể giữ nguyên các bài nhƣ trong SGK.
- Có thể tạo thành cấu trúc mới theo ý đồ giảng dạy của GV.
Bƣớc 3: Xác định mục tiêu của chuyên đề
- Tra cứu chuẩn kiến thức, kĩ năng các bài của chuyên đề
- Sắp xếp các mục tiêu trong chuẩn theo các mức độ: Nhận biết, thông
hiểu, vận dụng, vận dụng cao.
- Chỉnh sửa, bổ sung chuẩn (nếu không đủ các mức độ trên).
- Làm rõ các năng lực cần hƣớng tới trong chuyên đề.
Bƣớc 4: Xây dựng chƣơng trình/bài tập đánh giá.
Trong mỗi nội dung của chuyên đề, tƣơng ứng với mỗi mục tiêu các
mức độ khác nhau (nhận biết, thông hiểu, vận dụng thấp, vận dụng cao và các
KN/NL cần hướng tới trong chuyên đề), xây dựng các câu hỏi/bài tập để kiểm
tra, đánh giá sao cho thể hiện đúng mục tiêu đó (chú ý đến các bài tập đánh
giá năng lực) Bộ (ngân hàng) câu hỏi/bài tập theo chuyên đề.
Bƣớc 5: Thiết kế tiến trình dạy học chuyên đề
11
Footer Page 18 of 123.


Header Page 19 of 123.

- Căn cứ vào mạch kiến thức  Thiết kế hoạt động học tập tƣơng ứng.

Header Page 20 of 123.

- Các thầy (cô) giáo ở trƣờng THPT đã đƣợc tập huấn, cung cấp tài liệu về
dạy học chuyên đề theo định hƣớng phát triển năng lực của HS và các thầy cô
giáo đã nhận thức đƣợc tầm quan trọng của việc dạy học theo chuyên đề.
- Tuy nhiên dạy học theo chuyên đề vẫn còn hạn chế; nguyên nhân chủ yếu:
1) Do hạn chế về thời gian giữa các tiết học nên GV gặp khó khăn trong việc
sắp xếp và tổ chức chuyên đề.
2) Cơ sở vật chất còn nhiều hạn chế, phƣơng tiện, thiết bị dạy học còn thiếu.
3) Một số học sinh chƣa tích cực chủ động phối hợp tham gia vào hoạt động
dạy – học.
4) HS còn hạn chế trong tìm tòi và khám phá kiến thức, tài liệu tham khảo chủ
yếu là SGK và bài giảng của GV trên lớp.
- Qua việc dạy học theo chuyên đề, HS phát huy cao độ tính tích cực, chủ
động, sáng tạo trong học tập.

13
Footer Page 20 of 123.


Header Page 21 of 123.

CHƢƠNG 2
THIẾT KẾ CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC PHẦN SINH HỌC VSV SINH
HỌC 10 (CTC)
2.1. Phân tích nội dung phần III - Sinh học VSV – Sinh học 10
Vị trí của chƣơng

Nhiệm vụ của


chất rất đa dạng ở

- Bài 22:

năng

VSV cùng với những Dinh dƣỡng

lƣợng ở

ứng dụng VSV trong

chuyển hóa

VSV

đời sống của con

vật chất và

ngƣời và vai trò của

năng lƣợng

vi sinh vật trong quá

ở vi sinh vật

trình chuyển hóa vật



chƣơng 1 chuyển hóa vật

đến quá trình sinh

gồm 4 bài

trƣởng và

chất và năng lƣợng ở vi

trƣởng, sinh sản của

(từ bài 25

sinh sản

sinh vật.

VSV, các yếu tố ảnh

của vi sinh - Ở chƣơng 1 đã hiểu
vật

hƣởng tới sinh

bài 28):

đƣợc các kiểu chuyển hóa


và sinh sản của VSV.

của vi sinh
vật
- Bài 27:
Các yếu tố
ảnh hƣởng
đến sinh
trƣởng của
vi sinh vật
- Bài 28:
Thực hành:
Quan sát
một số vi
sinh vật

Chƣơng 3:

Là chƣơng kết thúc của

Đề cập đến cấu trúc

Virut và

phần III: sinh học VSV

của virut, sự nhân lên (từ bài 29

15
Footer Page 22 of 123.

và bệnh truyền

các loại

sinh lý và cuối cùng là ứng nhiễm, miễn dịch.

virut

dụng trong thực tiến. Ban

- Bài 30: Sự

đầu nghiên cứu cấu tạo

nhân lên

chính của VR rồi đến hoạt

của virut

động sống của VR trong tế

trong tế bào

bào chủ. Trên cơ sở hoạt

chủ.

động sống đó, nghiên cứu



Header Page 24 of 123.

2.2. Các chuyên đề dạy phần III - sinh học VSV sinh học 10
2.2.1. Chuyền đề 1: Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở VSV
* Mô tả chuyên đề: Chuyên đề này gồm có 3 bài:
- Bài 1: Dinh dƣỡng chuyển hóa vật chất và năng lƣợng ở VSV.
- Bài 2: Quá trình tổng hợp và phân giải các chất ở VSV.
- Bài 3: Thực hành: Lên men etilic và lactic.
Có thể gộp 3 bài này thành 1 chuyên đề chuyển hóa vật chất và năng
lƣợng ở VSV để có sự gắn kết giữa các tiết học, nội dung các bài này có liên
quan chặt chẽ và để tránh giáo án và giáo viên có thể tổ chức các hoạt động
chủ động cho HS mà không cần dạy theo đúng nhƣ khuân mẫu SGK.
* Mạch nội dung của chuyên đề
- Chuyên đề sẽ đƣợc giữ nguyên mạch nội dung và chỉ thay đổi lƣợng kiến
thức giữa các bài.
+ Các kiểu dinh dƣỡng, môi trƣờng nuôi cấy.
+ Quá trình phân giải, tổng hợp các chất.
+ Quá trình hô hấp, lên men.
+ Thực hành thí nghiệm lên men êtilic và lactic.
2.2.2. Chuyên đề 2: Sinh trưởng và sinh sản của VSV
* Mô tả chuyên đề:
Chuyên đề gồm 4 bài:
- Bài 1: Sinh trƣởng của VSV
- Bài 2: Sinh sản của VSV
- Bài 3: Các yếu tố ảnh hƣởng đến sinh trƣởng của VSV
- Bài 4: Thực hành: Quan sát một số VSV
Có thể gộp 4 bài này thành 1 chuyên đề sinh trƣởng và sinh sản của VSV
để có sự gắn kết giữa các tiết học, nội dung các bài này có liên quan chặt chẽ
và để tránh giáo án và giáo viên có thể tổ chức các hoạt động chủ động cho

- Tiết 3,4: Virut gây bệnh và ứng dụng (bài này chủ yếu là phần kiến thức
liên hệ thực tế). Bệnh truyền nhiễm và miễn dịch (bài này phải đưa ra được
nhiều kiến thức liên hệ thực tế). Tiến hành chia nhóm và thiết lập hoạt động
mới theo nhóm.

18
Footer Page 25 of 123.