1

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trong tiến trình lịch sử tộc người, người Mường đã sáng tạo nên một nền
văn hoá phong phú và giàu bản sắc. Trong đó, Mo Mường là nghi lễ tín
ngưỡng trung tâm trong đời sống tinh thần của người Mường, quy tụ hầu hết
các giá trị tư tưởng và văn hóa của người Mường. Chúng tôi chọn vấn đề Khía
cạnh triết học trong Mo Mường Hòa Bình làm đề tài nghiên cứu trong luận
án xuất phát từ các lý do sau:
Thứ nhất, Hòa Bình là "quê hương" tập trung sinh sống của người
Mường từ lâu đời. Điều kiện địa lý, lịch sử, xã hội ở đây đã hình thành nên
một nền văn hoá Mường đặc trưng và phát triển các giá trị của Mo Mường
đến mức độ điển hình. Một số vùng mường ở Hoà Bình có sự phân hoá rõ
ràng giữa Mo, Trượng, Mỡi1, có những dòng Mo Mường lớn, quy mô lễ thức
đồ sộ và vốn lời phong phú. Từ khi được phát hiện, Mo Mường Hoà Bình đã
thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, tuy
nhiên, nghiên cứu Mo Mường Hòa Bình vẫn tồn tại những khoảng trống và
"độ vênh". Do vậy, muốn nghiên cứu Mo Mường Hòa Bình thì phải xem xét
dưới nhiều góc độ, phải bóc tách nhiều tầng lớp giá trị và phải hiểu nó trong
mối quan hệ của nhiều ngành khoa học, trong đó có triết học.
Thứ hai, Mo Mường Hòa Bình là hiện tượng văn hóa dân gian mang tính
nguyên hợp, hàm chứa tư tưởng triết học độc đáo về vũ trụ và nhân sinh của
người Mường. Tuy nhiên, trong những năm qua, nghiên cứu tư tưởng triết học
Việt Nam trong lĩnh vực văn hoá dân gian vẫn ít được quan tâm thực hiện.
Những nghiên cứu về tư tưởng triết học Việt Nam mới chỉ giới hạn trong
phạm vi tư tưởng của người Việt. Tư tưởng của các tộc người khác, trong đó
có tư tưởng của người Mường vẫn là một khoảng trắng. Do vậy, nghiên cứu
khía cạnh triết học trong Mo Mường Hòa Bình là một hướng nghiên cứu cần
thiết góp phần tìm hiểu tư tưởng của người Mường, đồng thời khẳng định và
1

Qua đó, chúng ta thấy được tính độc đáo trong tư duy dân gian và thêm trân
trọng các giá trị tư tưởng, văn hóa truyền thống của dân tộc.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
2.1. Mục đích nghiên cứu
Luận án phân tích làm rõ một số nội dung và giá trị triết học trong Mo
Mường Hòa Bình.
2

Hiện nay, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang phối hợp với Ủy ban nhân dân tỉnh Hòa Bình cùng với các nhà khoa
học tiến hành nghiên cứu, thẩm định và lập hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận Mo Mường Hòa Bình là di sản văn hóa
phi vật thể đại diện của nhân loại.


3

2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan tới đề tài luận án.
- Trình bày khái lược về sự hình thành, bản chất, cấu trúc và xu hướng
biến đổi của Mo Mường Hòa Bình.
- Phân tích nội dung của vũ trụ quan và nhân sinh quan trong Mo Mường
Hòa Bình.
- Phân tích giá trị của vũ trụ quan và nhân sinh quan trong Mo Mường
Hòa Bình.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là khía cạnh triết học trong Mo
Mường Hoà Bình.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
- Mo Mường Hòa Bình được nghiên cứu từ khía cạnh triết học
thông qua vũ trụ quan và nhân sinh quan c ủa nó v ới tính ch ất là m ột

phương pháp điền dã, phương pháp hệ thống - cấu trúc và một số phương
pháp khác.
5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
- Luận án làm rõ bản chất, cấu trúc, cơ sở hình thành, tồn tại và xu
hướng biến đổi của Mo Mường Hòa Bình dưới góc độ triết học.
- Luận án là nghiên cứu triết học chuyên biệt đầu tiên về vũ trụ quan và
nhân sinh quan trong Mo Mường Hòa Bình.
- Luận án bước đầu đề cập đến một số giá trị triết học trong Mo Mường
Hòa Bình thông qua vũ trụ quan và nhân sinh quan của nó.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
- Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần bổ sung thêm một số vấn đề
lý luận và thực tiễn về Mo Mường Hòa Bình.
- Nội dung của luận án có ý nghĩa quan trọng để tiến hành những nghiên
cứu tiếp theo về ảnh hưởng của Mo Mường Hòa Bình đối với đời sống của
người Mường ở Hòa Bình.
- Luận án góp phần nghiên cứu tư tưởng triết học Việt Nam trong lĩnh
vực văn hóa dân gian.


5

- Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo trong học tập, nghiên cứu
và giảng dạy những môn học liên quan đến tư tưởng triết học Việt Nam, tín
ngưỡng và văn hóa dân gian Việt Nam,...
7. Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, tổng quan, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục,
luận án gồm 4 chương, 12 tiết.
Chương 1. Khái lược về Mo Mường Hòa Bình
Chương 2. Nội dung vũ trụ quan trong Mo Mường Hòa Bình
Chương 3. Nội dung nhân sinh quan trong Mo Mường Hòa Bình

trong Mo Mường (bao gồm Mo Mường Hòa Bình)
Khái niệm nhân sinh quan được đề cập đến trong mỗi công trình nghiên
cứu có những sự khác biệt nhất định. Một số công trình nghiên cứu đã đề cập
đến nhân sinh quan trong Mo Mường Hoà Bình dưới góc độ dân tộc học hay
văn hóa dân gian. Các công trình đó đã gợi mở một số vấn đề trong nghiên cứu
nhân sinh quan của Mo Mường Hòa Bình như: quan niệm về linh hồn; quan
niệm về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên; vai trò làm nên lịch sử của
những con người bình thường - những người lao động. Tuy nhiên, do mục đích
nghiên cứu trong các công trình không đặt vấn đề nghiên cứu một cách hệ
thống về nhân sinh quan trong Mo Mường Hòa Bình dưới góc độ triết học.
4. Các công trình nghiên cứu về giá trị của vũ trụ quan và nhân sinh
quan trong Mo Mường (bao gồm Mo Mường Hòa Bình)
Một số công trình nghiên cứu đã bước đầu đề cập đến giá trị của vũ trụ
quan và nhân sinh quan của Mo Mường Hòa Bình trong việc xem xét giá trị
tổng thể của Mo Mường. Tuy nhiên, đó chỉ là những đánh giá có tính gợi mở
ban đầu ở các lĩnh vực: tín ngưỡng, phong tục, văn học, múa và hội họa.
5. Một số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án
Thứ nhất, nghiên cứu Mo Mường Hòa Bình đòi hỏi phải xem xét nó
như một chỉnh thể có cấu trúc gồm nhiều yếu tố khác nhau. Mặc dù, luận án
không có tham vọng trình bày chi tiết các yếu tố hợp thành Mo Mường Hòa
Bình, nhưng sẽ trình bày những nét cơ bản nhất để có một hình dung tổng
quát về nó. Bên cạnh đó, luận án sẽ dành một dung lượng nhất định để đề
cập đến cơ sở hình thành và xu hướng biến đổi của Mo Mường Hòa Bình
nhằm phác họa quá trình hình thành, vận động của nó.
Thứ hai, để nghiên cứu vũ trụ quan và nhân sinh quan trong Mo Mường


7

Hòa Bình, trước hết, luận án phải làm rõ một số vấn đề liên quan đến khái

8

Dựa trên thống kê của các nhà nghiên cứu, sự tồn tại thực tế của Mo
Mường Hòa Bình và mức độ phổ biến của các lễ thức, chúng tôi xác định
nghi lễ Mo Mường Hoà Bình bao gồm 12 lễ thức cơ bản gồm: Nhập săng,
Tống Trùng, cúng thần Kẹ, Đạp ma, Dâng ăn, Gọi nhờ nổ, Nhìn họ - nhìn
Mường, Mo lên trời - xuống đất, Mo kể chuyện, Mo nhà xe, Chia cắt chia lìa,
Về rừng.
* Lời Mo Mường Hòa Bình
Lời Mo Mường Hòa Bình có quy mô rất lớn, có thể nên tới hơn 30.000
câu thơ Mo (văn vần). Trên thực tế, chỉ một phần rất ít lời Mo được ông Mo
sử dụng trong tang lễ của người Mường ở Hòa Bình. Nội dung lời Mo thể
hiện quan niệm của dân gian Mường về linh hồn, các thế giới trong hành
trình và tồn tại của linh hồn, đồng thời nói về con người và thế giới xung
quanh. Lời Mo phản ánh về hiện thực đời sống, xã hội, phong tục tập quán,...
cũng như những tình cảm, ước mơ đầy tính nhân văn của người Mường trước
cái chết của mỗi con người.
* Diễn xướng Mo Mường Hòa Bình
Diễn xướng Mo là phần quan trọng nhất, quyết định thành công của quá
trình hành lễ Mo. Ông Mo là chủ thể diễn xướng Mo, giữ vai trò tổ chức, điều
phối quá trình hành lễ Mo trong tang lễ. Diễn xướng Mo là khấn và ngâm lời
Mo của ông Mo trong các lễ thức Mo cùng với sự kết hợp các yếu tố nghệ thuật
như âm nhạc, múa, phục trang, đạo cụ,...
1.2. Cơ sở hình thành và tồn tại của Mo Mường Hòa Bình
1.2.1. Cơ sở kinh tế - xã hội
Điều kiện tự nhiên, phương thức sản xuất và đặc điểm định cư của người
Mường ảnh hưởng khá rõ nét đến nội dung lời Mo, lễ thức Mo và quá trình
diễn xướng Mo. Nội dung lời Mo tồn tại đan xen các quan niệm phản ánh các
sự vật, hiện tượng của thế giới trên cạn và thế giới dưới nước, cũng như sự
hợp nguyên giữa các yếu tố của thế giới trên cạn và thế giới dưới nước.

hiện một số lễ thức cơ bản như: Cúng thần Kẹ, Đạp ma, Thủ tục ông Mo,
Dâng ăn, Nhìn họ, Lên trời - xuống đất, Chia cắt chia lìa, Về rừng.
Sự giản lược lễ thức Mo, một mặt đem lại những thay đổi tích cực trong
đời sống tinh thần người Mường ở Hòa Bình, nhưng mặt khác cũng làm phai
nhạt nhiều yếu tố văn hóa Mường truyền thống được bảo lưu trong quá trình
hành lễ Mo.


10

1.3.2. Xu hướng phục hồi một số hủ tục và thương mại hóa trong quá
trình tổ chức thực hành Mo Mường Hòa Bình
Nhiều gia đình tổ chức Mo cho cha mẹ khi qua đời khá hoành tráng, giết
nhiều trâu, bò, lợn để cúng cơm, mời họ hàng và người dân trong bản mường
ăn uống. Hầu hết các gia đình ngoài việc trả công cho ông mo theo quy định
vẫn thường có phần trả thêm để tỏ lòng thành tâm của tang chủ, những gia
đình có điều kiện kinh tế khá giả thì phần trả thêm này khá hậu hĩnh.
Tiểu kết chương 1
Mo Mường Hòa Bình là nghi lễ tín ngưỡng được tiến hành trong đám
tang của người Mường nhằm tiễn đưa linh hồn người chết về với tổ tiên ở
mường Ma. Nó là một chỉnh thể được tạo thành từ hệ thống lễ thức Mo, lời
Mo và diễn xướng của ông mo. Mo Mường Hòa Bình hình thành trên nền
tảng nhận thức của người Mường về linh hồn và các thế giới, đồng thời đáp
ứng nhu cầu tâm thức Mường trong việc tống táng người chết và được hình
thành do tập hợp và quy tụ các hiện tượng văn hoá Mường. Mo Mường Hòa
Bình chịu sự chi phối của các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội và văn hóa của
người Mường trong suốt quá trình hình thành và phát triển lâu dài.
Trong giai đoạn hiện nay, Mo Mường Hòa Bình đang có những biến đổi
lớn bao gồm cái mới, cái tích cực và sự phục hồi một số yếu tố cũ, lạc hậu
gây cản trở cho sự phát triển của cộng đồng. Mặc dù vậy, bản chất và ý nghĩa

khiếm khuyết, trời đất gần sát nhau, không gian bầu trời chưa có trăng sao,
mặt trời; muôn vật chưa biết phương thức sinh tồn.
Vũ trụ từ trạng thái khiếm khuyết không ngừng vận động, biến đổi và dần
trở nên ổn định, hài hòa. Trong trạng thái ổn định, hài hòa của vũ trụ, trời và
đất cách xa nhau trong không gian, các sự vật, hiện tượng tự nhiên được định
hình rõ rệt, phù hợp với sự tồn tại, phát triển của muôn loài và con người.
Người Mường nhận thức về vũ trụ trong sự vận động, phát triển triển từ
giới vô sinh đến giới hữu hữu sinh, từ thực vật đến động vật. Thần linh
không tồn tại trước ở bên ngoài vũ trụ và không sản sinh ra vũ trụ như quan
niệm của một số thần thoại và tôn giáo mà trái lại, các thần là sản phẩm của
vũ trụ và số phận của nó phụ thuộc vào vũ trụ.
2.2. Quan niệm về cấu trúc vũ trụ
Mo Mường Hòa Bình quan niệm vũ trụ gồm năm mường tồn tại ở ba
tầng khác nhau, mỗi mường ấy đều ít nhiều gắn bó, liên quan đến cuộc sống
của con người.


12

2.2.1. Tầng giữa - Mường Người (mương Mol) và mường Ma
(mương Ma)
Tầng giữa là tầng mặt đất trong vũ trụ, bao gồm mường Người và mường
Ma. Mường Người còn được gọi là mường Pưa. Mường Người có khởi
nguyên từ đất và nước, có quá trình hình thành từ hư vô đến hiện hữu, từ hỗn
loạn đến trật tự theo tiến trình thời gian từ quá khứ đến tương lai. Mường
Người là mường trung tâm của vũ trụ. Mường Ma là thế giới của người chết, là
nơi định cư vĩnh viễn của tất cả mọi người sau khi cái chết xảy đến.
Mường Người và mường Ma là hai thế giới vừa có sự tương đồng, vừa có sự
khác biệt, đó là hai thế giới đối lập của sự sống và cái chết, của thế giới tự nhiên và
thế giới siêu nhiên. Mường Người và mường Ma cùng nằm ở không gian mặt đất

Mường Vua Khú cũng ở tầng thấp nhất của vũ trụ nhưng không phải
trong lòng đất mà ở dưới đáy nước. Mường Vua Khú là nơi sinh sống của
vua Khú và các loại thuỷ quái như rồng, rắn, cá,… Mường này đầy những
sự nguy hiểm luôn luôn rình rập người sống và linh hồn người chết.
2.3. Quan niệm về nguồn gốc sự sống
Mo Mường Hòa Bình quan niệm, cây si là dạng sống đầu tiên xuất hiện
trên mặt đất, có khởi nguồn từ đất đá và nước. Các loài động vật như cá,
muông thú, chim và lớp người đầu tiên đều có nguồn gốc sinh thành từ cây
si. Con người được sinh ra từ cây si và trứng của chim Ây - Ứa. Những con
người thuộc lớp người đầu tiên có nguồn gốc sinh thành từ cây si nhưng sau
đó bị hủy diệt bởi trận đại hồng thủy. Lớp người thứ hai được sinh ra từ trứng
Điếng bắt đầu tạo lập nền văn minh của mình ở trần gian sau trận đại hạn và
đại lụt. Trứng không chỉ sinh ra con người mà còn sinh ra muôn vật, muôn
loài như: sương gió, thực vật, động vật,... Tuy nhiên, trứng Điếng nở ra người
nên nó có tính thiêng, biểu hiện ở những điểm khác thường về cấu trúc, hình
dạng và thời gian ấp nở.
Như vậy, nguồn gốc con người liên quan mật thiết đến cây si sinh mệnh và
vật tổ chim. Bóng dáng của thần thánh gần như không xuất hiện trong quá trình
"đẻ người" mà chủ yếu là do sự vận động, phát triển tự thân của thế giới. Trong
tư duy suy nguyên về nguồn gốc bản thân mình, giống như nhiều dân tộc khác,
người Mường quan niệm con người có nguồn gốc tự nhiên, phủ nhận vai trò
sáng tạo nên con người của Thượng Đế, thần linh.


14

Tiểu kết chương 2
Người Mường quan niệm vũ trụ hình thành từ hỗn mang và biến đổi
trong một quá trình lâu dài từ vũ trụ khiếm khuyết đến vũ trụ hài hòa. Về cơ
bản, vũ trụ có cấu trúc ba tầng với năm mường. Dạng sống đầu tiên trong vũ

của một số tôn giáo.
Không giống như người Việt quan niệm "sinh ký tử quy", "đời là bể
khổ" do chịu ảnh hưởng của Phật giáo, người Mường cho rằng không đâu tốt
đẹp bằng cuộc sống trần gian - mường Người, bởi nơi đó có gia đình và bản
mường thân thuộc. Mo Mường Hòa Bình bộc lộ tình tinh thần lạc quan và
tình yêu tha thiết với cuộc sống của con người.
3.1.2. Quan niệm về cái chết và linh hồn
Trong Mo Mường Hoà Bình, người Mường quan niệm mỗi người sống
gồm phần thể xác và hồn vía (wại). Thể xác là phần hữu hạn và sẽ chết một
cái chết tự nhiên. Hồn vía vừa phụ thuộc vào cơ thể sống, vừa phụ thuộc vào
vị thần chuyên chăm sóc cho linh hồn trên mường Trời.
Linh hồn có sự tồn tại phức tạp, nó phụ thuộc vào thể xác khi con người
sống và sau cái chết, hồn vía (wại) sẽ biến thành hồn ma (khang) tồn tại độc
lập với thể xác con người. Khi sống, con người có nhiều wại nhưng khi chết
tất cả các wại hợp thành một khang hay ma duy nhất, hồn ma này tách khỏi
cơ thể người chết. Hồn ma xuất hiện sau khi chết khác với các hồn vía lúc
con người còn sống vì wại yếu đuối, mong manh, cần sự che chở của thần
linh nhưng khang dữ dằn, có thể gây tổn hại đến người sống.
Mo Mường Hòa Bình thừa nhận cái chết của con người là một quy luật tất
yếu. Cái chết làm cho thân xác con người tan rữa nhưng linh hồn vẫn tiếp tục
sống một cuộc đời mới bất tử ở thế giới mường Ma. Nguyên nhân khiến con
người bệnh tật và chết được lý giải là do cây si linh hồn của mỗi người bị héo
úa rồi chết.
3.2. Quan niệm về mối quan hệ giữa cá nhân với gia đình và xã hội
3.2.1. Quan niệm về đạo lý ứng xử trong quan hệ giữa cá nhân với gia
đình và xã hội
Mo Mường Hòa Bình thể hiện đạo lý hướng về nguồn cội, nhớ ơn tổ
tiên, cha mẹ đã vất vả, hi sinh vượt qua khó khăn gian khổ để tạo dựng nên
cuộc sống của các thế hệ con cháu và sự phát triển của cộng đồng.
Mo Mường Hòa Bình đề cao tình yêu thương con người và sự ứng xử

giống như mọi cộng đồng người khác thuở sơ khai, người Mường xưa đã
thần thành hóa các hiện tượng tự nhiên và gán cho chúng sức mạnh của các
vị thần linh. Tuy nhiên, trong sự thần linh hóa tự nhiên ấy, người Mường
không hoàn toàn khuất phục và cam chịu sự quyết định, an bài của thần linh.
Quan niệm sống hòa hợp, bình đẳng với tự nhiên thể hiện ở quan hệ mật
thiết giữa con người với các loài cây cối, thú vật,... Con người cho các con


17

vật được đến nương nhờ vào mình và đòi hỏi chúng phải phục tùng con
người. Trong mối quan hệ có tính chất cộng sinh đó, tình cảm giữa con người
với các loài vật ngày càng gần gũi và gắn bó với nhau.
Sự gắn bó chặt chẽ giữa con người với tự nhiên còn biểu hiện qua ý
nghĩa biểu tượng của những đồ vật trong túi khót của ông mo. Các vật
trong túi khót biểu tượng cho trời - đất - người và cùng được quy tụ vào
trong chiếc túi biểu hiện quan niệm về tính hợp nhất của trời, đất và người
(thiên - địa - nhân hợp thể).
3.3.2. Quan niệm về vai trò của lao động trong quá trình con người cải
biến tự nhiên
Mo Mường Hòa Bình thể hiện tư tưởng đề cao vai trò của lao động, coi
lao động là phương thức để con người cải tạo tự nhiên, đồng thời cải tạo bản
thân mình. Từ nhận thức đề cao vai trò của lao động, người Mường bộc lộ
tinh thần yêu lao động và trân trọng lao động. Trong quan niệm của người
Mường, lao động đòi hỏi con người phải biết nỗ lực, kiên trì và đoàn kết.
Mọi thành tựu đạt được trong lao động đều chỉ đến sau nhiều lần thất bại.
Người Mường đề cao trí tuệ và phương pháp trong quá trình lao động.
Muốn lao động đạt hiệu quả thì phải có hiểu biết và phương pháp phù hợp
đối với từng đối tượng lao động. Lao động không chỉ tạo ra của cải thỏa mãn
nhu cầu tồn tại của con người và thúc đẩy sự phát triển của cộng đồng mà nó

Vũ trụ quan và nhân sinh quan của Mo Mường Hòa Bình phản ánh trình
độ nhận thức đồng thời góp phần định hướng nhận thức cho cộng đồng người
Mường qua nhiều thế hệ. Nó góp phần giáo dục các thế hệ người Mường lòng
tự hào về sức sống mạnh mẽ, sự bất diệt, và lịch sử gian khổ nhưng anh dũng
của dân tộc; nhận thức sâu sắc về tính thống nhất giữa các tộc người tạo nên
quốc gia thống nhất; ý thức cùng một nguồn gốc, cùng một giống nòi, tổ tiên,
cùng một lịch sử, cùng một lãnh thổ và chung thủ lĩnh; giáo dục tình yêu
thương, tôn trọng con người; giáo dục tinh thần đoàn kết cộng đồng, tinh thần
tương thân tương ái, sống hài hòa với thiên nhiên.
Bên cạch những giá trị tích cực trên, những quan niệm duy tâm nhuốm
màu thần linh huyền bí, niềm tin của vào sự tồn tại của linh hồn, mường Trời,
mường Ma và vai trò của ông Mo gây ảnh hưởng không tốt đến sự phát triển
cộng đồng. Ở một khía cạnh nhất định, vũ trụ quan và nhân sinh quan trong
Mo đã cổ xúy một số quan hệ ứng xử thiếu lành mạnh trong xã hội bóc lột
của nhà lang qua việc hình thành một hệ thống lễ thức đòi hỏi lễ lạt, cống
nộp thần linh để mưu cầu tư lợi.


19

4.1.2. Vũ trụ quan và nhân sinh quan trong Mo Mường Hòa Bình là
tiền đề tư tưởng hình thành tín ngưỡng và phong tục của người Mường
Vũ trụ quan và nhân sinh quan trong Mo Mường Hòa Bình chi phối đến
hầu hết các loại hình nghi lễ tín ngưỡng như Mo để cúng hồn người chết;
Trượng, Mỡi cúng hồn vía để cầu cho người sống khỏe mạnh và không bị các
thế lực bên mường Ma làm hại; cầu mát lành, cầu yên cho gia đình không bị lục
đục, hoạn nạn, ốm đau; thờ Mó nước và thờ Ma Khú.
Niềm tin vào sự tồn tại của linh hồn và các mường trong vũ trụ một mặt
góp phần giữ gìn bản sắc tư tưởng, văn hóa Mường nhưng mặt khác, trở
thành cơ sở nhận thức hình thành nên nhiều nghi lễ có tính chất mê tín. Đặc

dân thường3.
4.2.2. Nhân sinh quan trong Mo Mường Hòa Bình phản ánh các hình
thức hôn nhân và gia đình trong lịch sử xã hội người Mường
Các hình thức hôn nhân và gia đình trong lịch sử được phản ánh vào Mo
Mường Hòa Bình không phải lúc nào cũng rõ ràng và theo trình tự. Tư duy
dân gian Mường đã cắt gọt, trộn lẫn các sự kiện trong các giai đoạn lịch sử
khác nhau và nhào lặn lại theo một mạch chảy mà nhiều khi cái quá khứ và
hiện tại đan cài vào nhau cùng tồn tại. Những cuộc hôn nhân của Lang Đá Cần
dồn chứa cả một thời kỳ lịch sử lâu dài trong thời kỳ đầu của xã hội loài người
(thời đại mông muội, thời đại dã man) và kéo dài đến các xã hội có giai cấp
(xã hội lang có tính chất gần giống với xã hội phong kiến của người Việt) bao
gồm nhiều hình thức hôn nhân và gia đình đan xen vào nhau.
4.3. Giá trị của vũ trụ quan và nhân sinh quan trong Mo Mường
Hòa Bình đối với tư tưởng triết học Việt Nam
4.3.1. Vũ trụ quan và nhân sinh quan trong Mo Mường Hòa Bình góp
phần tái hiện cội nguồn tư tưởng của người Việt
Giống như quan niệm trong một số thần thoại của người Việt, Mo Mường
Hòa Bình cho rằng vũ trụ ra đời từ trạng thái hỗn mang, quá trình hình thành
vũ trụ là khách quan và có khởi nguyên vật chất, vũ trụ có ba tầng và bốn thế
giới. Sự vận động từ vũ trụ từ khiếm khuyết đến vũ trụ hài hòa gắn với vai trò
của một vị thần (Mụ Dạ Dần, Thần Trụ Trời) hay những nhân vật có sức khỏe
và ý chí phi thường (chàng Rạc, chàng Cóc). Mo Mường Hòa Bình và một số
thần thoại lưu truyền trong dân gian của người Việt như truyện Mộc Sanh,
3

Chim Réo Rạ ấp trứng đẻ người, Ruồi Trâu (Tun Mun) lấy lửa, Bù Lệch Bù Lèm tìm Chu, Tu Dịt Tu Dèm tìm ra cách
làm lúa nước, chuột đen chuột vàng tìm thấy giống lúa hoang trong thung lũng, Dạ Dịt nuôi tằm dệt lụa,…


21

tưởng triết học Việt Nam không phải hoàn toàn là sự vay mượn của tư tưởng


22

Trung Hoa và Ấn Độ như quan niệm của một số học giả. Vũ trụ quan và nhân
sinh quan trong Mo Mường Hòa Bình chứng tỏ, tư tưởng dân gian không
hoàn toàn tản mạn, rời rạc và trực quan, cảm tính.
Vũ trụ quan và nhân sinh quan trong Mo Mo Mường Hòa Bình cũng đặt ra
vấn đề trong việc nhận thức, khái quát một số đặc điểm cơ bản của tư tưởng
triết học Việt Nam. Chúng tôi nhận thấy, bên cạnh những đặc điểm của tư tưởng
triết học người Việt (chủ yếu là tư tưởng bác học) đã được xác định, trong đó,
chủ nghĩa yêu nước là đặc trưng nổi bật nhất thì cũng cần phải xác định, trong
dòng tư tưởng dân gian của các tộc người khác sẽ có đặc trưng khác.
Tiểu kết chương 4
Vũ trụ quan và nhân sinh quan trong Mo Mường Hòa Bình là gốc khởi
phát hầu hết các mầm mống tư tưởng trong nhận thức, tín ngưỡng, phong tục,
nghệ thuật,... của tộc người Mường ở Hòa Bình. Bên cạnh đó, nó có giá trị
phản ánh lịch sử xã hội của tộc người Mường, đồng thời góp phần tái hiện cội
nguồn tư tưởng người Việt và phác họa diện mạo tư tưởng người Mường trong
lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam. Nó không chỉ có vai trò quan trọng trong
hoạt động nhận thức mà còn ảnh hưởng đến hoạt động thực tiễn của người
Mường ở Hòa Bình qua nhiều thế hệ. Thông qua sự tiếp nhận vũ trụ quan và
nhân sinh quan trong Mo Mường Hòa Bình, các thế hệ người Mường có thể
rút ra những kinh nghiệm để bảo vệ cộng đồng trước những biến cố tự nhiên
và xã hội, những kinh nghiệm đó có vai trò to lớn trong lịch sử và cả trong giai
đoạn hiện nay.
Bên cạnh những giá trị, vũ trụ quan và nhân sinh quan trong Mo
Mường Hòa Bình bộc lộ nhiều hạn chế. Hạn chế đó xuất phát từ trình độ
nhận thức sơ khai trong điều kiện kinh tế xã hội kém phát triển được biểu

đám tang Mường cho đến tận ngày nay. Vũ trụ quan và nhân sinh quan trong
Mo Mường Hòa Bình có sự tồn tại đan xen giữa quan niệm duy vật và duy
tâm, giữa tư duy biện chứng và siêu hình, đồng thời biểu hiện nét đặc trưng,
độc đáo trong quá trình nhận thức và giải thích thế giới của người Mường
trong suốt chiều dài lịch sử hàng nghìn năm của họ.
Vũ trụ quan và nhân sinh quan trong Mo Mường Hòa Bình chứa đựng
phong phú các giá trị phản ánh về lịch sử của tộc người Mường, phản ánh mối


24

quan hệ giữa người Mường và người Việt trên phương diện tư tưởng, đồng
thời chi phối đến tín ngưỡng, phong tục và nghệ thuật của người Mường.
Những giá trị đó góp phần làm cho Mo Mường trở thành một hiện tượng trung
tâm trong đời sống tinh thần của người Mường ở Hòa Bình và có một ý nghĩa
quan trọng không chỉ đối với dân tộc Mường mà đối với văn hoá Việt Nam nói
chung trong đó có dân tộc Việt.
Việc nghiên cứu và luận giải về vũ trụ quan và nhân sinh quan trong Mo
Mường Hòa Bình có một ý nghĩa rất quan trọng. Nó cho chúng ta thấy tư
tưởng, tâm hồn của dân tộc Mường cũng như những triết lý dân gian độc đáo
của người Mường và cũng có thể là của người Việt xưa về vũ trụ và cuộc sống.
Từ đó, rất có thể "chúng ta lại tìm ra, phát hiện được mạch ngầm sâu thẳm của
dân tộc mà tư tưởng bác học chỉ là sự thể hiện bề nổi, bề ngoài" của nó.