BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ TƯ PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

TRẦN ANH MINH

ÁN LỆ TRONG HỆ THỐNG PHÁP LUẬT ANH – MỸ (COMMON
LAW), CHÂU ÂU LỤC ĐỊA (CIVIL LAW) VÀ KINH NGHIỆM CHO
VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - NĂM 2016


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ TƯ PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

TRẦN ANH MINH

ÁN LỆ TRONG HỆ THỐNG PHÁP LUẬT ANH – MỸ (COMMON
LAW), CHÂU ÂU LỤC ĐỊA (CIVIL LAW) VÀ KINH NGHIỆM CHO
VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật

dẫn và chỉ bảo cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận
văn này.
Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới những người thân trong gia
đình, bạn bè, đồng nghiệp đã cổ vũ, động viên tôi vượt qua khó khăn trong
quá trình học tập, nghiên cứu.
Do hạn chế về thời gian, nguồn lực và năng lực của bản thân, luận văn
này chắc chắn còn khiếm khuyết. Tôi mong được sự thông cảm và nhận được
những góp ý của các thầy cô giáo, các chuyên gia trong lĩnh vực lý luận và
lịch sử nhà nước và pháp luật để Luận văn được hoàn thiện hơn.
HỌC VIÊN

Trần Anh Minh


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
Chữ viết tắt

Giải thích chữ viết tắt

HĐTPTANDTC

Hội đồng Thẩm phán Tóa án Nhân dân tối cao

HTPL

Hệ thống pháp luật

TAND

Tòa án Nhân dân


12

1.2. Nhận thức và áp dụng án lệ trong hai hệ thống pháp luật Anh – Mỹ và
châu Âu lục địa.

16

1.2.1. Điểm chung trong nhận thức và áp dụng án lệ ở hai hệ thống pháp luật
Common Law và Civil Law

16

1.2.2. Điểm khác biệt trong nhận thức và áp dụng án lệ ở hai hệ thống pháp
luật Common Law và Civil Law

22

1.3. Bài học kinh nghiệm từ thực tiễn áp dụng án lệ trong hai hệ thống pháp
luật Common Law và Civil Law

37

1.3.1. Kinh nghiệm trong lĩnh vực xây dựng án lệ

37

1.3.2. Kinh nghiệm trong lĩnh vực áp dụng án lệ

38


2.1.4. Khó khăn từ các đối tượng khác có liên quan

45


2.2. Những gợi mở từ kinh nghiệm sử dụng án lệ ở hệ thống pháp luật Anh –
Mỹ và châu Âu lục địa cho Việt Nam.

46

2.2.1. Đối với lực lượng xây dựng và phát triển án lệ

46

2.2.2. Đối với công tác cán bộ liên quan đến việc áp dụng án lệ

48

2.2.3. Tham khảo khuynh hướng tiếp nhận án lệ giữa hai hệ thống pháp luật
Common Law và Civil Law

51

2.2.4. Nghiên cứu sự phát triển của án lệ trong bản thân mỗi hệ thống về
mức độ và cách thức áp dụng

52

2.2.5. Gởi mở về việc vận dụng các án lệ cụ thể đối với các hoạt động tố

quyết số 49-NQ/TW ngày 02-6-2005, trong đó xác định “Toà án nhân dân tối
cao có nhiệm vụ tổng kết kinh nghiệm xét xử, hướng dẫn áp dụng thống nhất
pháp luật, phát triển án lệ và xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm”. Trong Dự án
Luật sửa đổi một số điều của Bộ luật tố tụng dân sự năm 2010, TAND Tối
cao đã đề xuất cho phép được xét xử theo án lệ nhưng Ủy ban Thường vụ
Quốc hội chưa tán thành, chưa đưa ra Quốc hội bàn và quyết. Mãi đến khi Bộ
luật tố tụng dân sự năm 2015 ra đời mới cho phép được xét xử bản án theo án
lệ và giao Tòa án NDTC nghiên cứu quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng
án lệ. Theo đó, Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao đã ban hành Nghị quyết
số 03/2015/NQ-HĐTP về quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ. Nghị
quyết này có hiệu lực thi hành kể từ ngày 16-12-2015. Đây là một bước quan
trọng trong tiến trình cải cách tư pháp, triển khai thi hành Hiến pháp năm
2013 và Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014.
Việc áp dụng án lệ ở Việt Nam sẽ giúp cho Toà án kịp thời giải quyết
những khó khăn, vướng mắc trong công tác xét xử, đặc biệt là trong bối cảnh
đòi hỏi của người dân và xã hội đối với Tòa án ngày càng cao; những vụ việc
thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án đang gia tăng cả về số lượng và mức
độ phức tạp; nhiều quy định của pháp luật còn mang tính định tính, chưa rõ,
còn có những cách hiểu chưa thống nhất, cụ thể …
Mặt khác, các biến động của tình hình kinh tế xã - hội trong điều kiện
hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng nhanh, sâu, rộng làm cho các quy định của


9

pháp luật dễ trở nên lỗi thời, không bắt kịp với đòi hỏi của cuộc sống. Việc áp
dụng án lệ trong các phán quyết của Tòa án chính là phương thức hiệu quả để
khắc phục các khiếm khuyết của pháp luật, bảo đảm việc áp dụng pháp luật
thống nhất trong xét xử, tạo tính ổn định, minh bạch và tiên liệu được trong
các phán quyết của Tòa án, qua đó có tác dụng hướng dẫn các hành vi ứng xử


Tình hình nghiên cứu đề tài

Án lệ là đề tài được rất nhiểu học giả trong nước và quốc tế khai thác,
nghiên cứu trên các góc độ khác nhau. Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu
về án lệ trên thế giới như:
-

“Precedent and the Law” tạm dịch “Án lệ và pháp luật” của tác

giả Ewwoud Hondius được đăng trên Tạp chí luật học so sánh Electronic
Journal of Comparative Law, vol. 11.3 (December 2007),
-

“Judicial precedents in Civil Law systems: A dynamic analysis”

tạm dịch “Án lệ tòa án trong hệ thống dân luật: Một nghiên cứu động” của hai
tác giả Vincy Fon thuộc Khoa Kinh tế học, Trường đại học George
Washington University, United States và Francesco Parisi của Trường đại học
University of Minnesota, School of Law, United States được đăng trên
International Review of Law and Economics 26 (2006) 519–535
( />-

“The Sources of Law and the Value of Precedent: A

Comparative and Empirical Study of a Civil Law State in a Common Law
Nation”, tạm dịch “Nguồn luật và giá trị của Án lệ: Một nghiên cứu so sánh
và thực tiễn của Bang dân luật trong một quốc gia thông luật”của tác giả
Mary Garvey Algero đăng trên tạp chí Lousiana Law Review Volume
65/Number 2, Winter 2005.


Volume

16,

No.3

–

July

2013

/>-

“Precedent in Civil Law and International Law: An Overview”,

tạm dịch “Tổng quan về án lệ trong dân luật và luật quốc tế” của tác giả
Muhammad Munir, Giáo sư, Chủ nhiệm Khoa Luật, International Islamic
University, Islamabad, được đăng tải trên SSRN Electronic Journal · March
2011
/>w_and_International_Law_An_Overview
Bên cạnh đó, đã có rất nhiều các đề tài nghiên cứu của các học giả
trong nước đề cập đến án lệ, đặc biệt là từ khi Bộ Chính trị có chủ trương về
việc thừa nhận và "phát triển án lệ". Có thể kể đến một số công trình sau:
-

"Nguồn gốc án lệ và thực chất vấn đề án lệ ở Việt Nam" của

Nguyễn Tấn Dũng, đăng trên trang Thông tin pháp luật dân sự, ngày

Bài viết của Tiến sĩ Nguyễn Văn Hiện, Phó Trưởng Ban chỉ đạo

cải cách tư pháp Trung ương trên Tạp chí Pháp luật, ngày 07/10/2010: "Chưa
sửa luật, vẫn có thể phát triển án lệ";
-

Luận án Tiến sĩ luật học của tác giả Nguyễn Văn Nam “Lý luận

và thực tiễn về án lệ trong hệ thống pháp luật của các nước Anh, Mỹ, Pháp
Đức và những kiến nghị đối với Việt Nam”, Trường Đại học Luật Hà Nội,
2011;
-

Bài viết của tiến sĩ Nguyễn Văn Nam trên Tạp chí Nghiên cứu

lập pháp, số 6 (191) tháng 3/2011: "Án lệ trong hệ thống Civil Law các nước
Pháp, Đức, và việc sử dụng án lệ ở Việt Nam";
-

Luận văn của Thạc sĩ Hoàng Mạnh Hùng “Án lệ trong hệ thống

các loại nguồn pháp luật” Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2013;
/>-

Luận văn của thạc sĩ Nguyễn Thu Trang “Vai trò của án lệ và

thực tiễn xét xử trong hệ thống pháp luật Việt Nam” Khoa Luật – Đại học
Quốc gia Hà Nội, 2014;
Ngoài ra còn có hàng loạt các bài viết về án lệ khác như:
-


“Án lệ ở các nước – Bài 2: Trí tuệ thẩm phán thành luật” được

đăng tải trên Báo Pháp luật Thành phố Hồ Chí Minh: />-

Trương Hòa Bình (2012), (Chủ nhiệm), “Triển khai án lệ vào

công tác xét xử của Tòa án Việt Nam”, Công trình nghiên cứu khoa học cấp
Bộ, Tòa án nhân dân tối cao, Hà Nội, v.v.
Những bài viết này phản ánh từng góc độ của án lệ hoặc lý giải vấn đề
lý luận hoặc thực tiễn áp dụng án lệ ở các quốc gia trên thế giới; cũng có
nhiều bài viết về các biến thể của án lệ trên thực tiễn xét xử của Việt Nam...
Các bài viết và các công trình nghiên cứu này đã phần nào có cách tiếp cận và
nghiên cứu một cách tương đối hệ thống và tương đối toàn diện về án lệ trong
hai hệ thống pháp luật lớn trên mà điển hình tại một số quốc gia để chỉ ra
được một số tương đồng cũng như những điểm khác biệt của án lệ trong hệ
thống nguồn pháp luật, tuy nhiên, các bài viết này cũng như chưa làm rõ nét
hoặc chỉ ra chưa đầy đủ những bài học kinh nghiệm mà Việt Nam có thể tham
khảo để áp dụng án lệ từ các hệ thống pháp luật đó. Do đó, tác giả tiếp tục mở
rộng nghiên cứu này và việc nghiên cứu đề tài "Án lệ trong hệ thống pháp
luật Anh – Mỹ (Common Law), châu Âu (Civil Law) lục địa và kinh nghiệm
cho Việt Nam hiện nay” là không trùng lặp với các đề tài khác.
3.

Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu của luận văn

Luận văn sẽ tập trung nghiên cứu những công trình và kế thừa những
gía trị cơ bản, quan trọng về lý luận và thực tiễn của án lệ trong hệ thống
thông luật và pháp luật thành văn để tìm ra những điểm tương đồng và khác
biệt trong nhận thức và thực tiễn áp dụng án lệ ở hai hệ thống này, đồng thời

vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử và đường lối, chính sách của Đảng
cộng sản Việt Nam. Ngoài ra, các phương pháp nghiên cứu liên ngành cũng
như các tri thức của khoa học pháp lý hiện đại cũng được vận dụng để nghiên
cứu trong quá trình thực hiện đề tài.
Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được sử dụng để nghiên cứu đề tài
chủ yếu gồm: phân tích, tổng hợp, tư duy logic, lịch sử cụ thể, đặc biệt là
phương pháp so sánh.
6.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Kết quả nghiên cứu đề tài sẽ góp phần làm sáng tỏ thêm các vấn đề lý
luận và thực tiễn về án lệ ở một số nước trên thế giới. Do vậy, luận văn có thể
cung cấp tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, giảng dạy luật học cũng như
cho các nhà hoạt động thực tiễn mà đặc biệt cho Tòa án trong quá trình xây
dựng, phát triển và áp dụng án lệ ở nước ta.


15

7.

Bố cục của luận văn

Bố cục của luận văn gồm phần Mở đầu và 2 chương:
Chương I. Án lệ trong hai hệ thống pháp luật Anh – Mỹ, châu Âu lục
địa – nhận thức, thực tiễn áp dụng và bài học kinh nghiệm
Chương II. Án lệ ở Việt Nam với việc vận dụng kinh nghiệm từ hệ
thống pháp luật Anh - Mỹ và châu Âu lục địa


được Tòa án tuyên và sau đó được Tòa tối cao hoặc một cơ quan có thẩm
quyền ghi nhận, công bố theo các nguồn án lệ dựa vào các nguyên tắc nhất
định, từ đấy gọi là án lệ. Các vụ việc sau có tính chất tương tự có thể áp dụng
án lệ này để tham khảo hoặc thậm chí là để đưa ra phán quyết, có giá trị tương
tự như quy định trong bất cứ văn bản pháp luật nào khác đang tồn tại.
Trong các công trình nghiên cứu và giáo trình lý luận về nhà nước và
pháp luật, thuật ngữ “án lệ” được đề cập đến vừa với tư cách là một hình thức
tồn tại của pháp luật, vừa với tư cách là một loại nguồn luật. Thực ra, án lệ là
một dạng biểu hiện của tiền lệ pháp. Nếu hiểu tiền lệ pháp nói chung là những
phán quyết của các chủ thể có thẩm quyền khi giải quyết các vụ việc cụ thể


17

được Nhà nước thừa nhận làm mẫu để giải quyết các vụ việc có nội dung
hoặc tình tiết tương tự xảy ra về sau thì án lệ chính là phán quyết của các cơ
quan tài phán (như tòa án trong hệ thống các cơ quan tư pháp hay trọng tài
trong các tranh chấp thương mại…) có tính chất mẫu mực được Nhà nước
thừa nhận để giải quyết các vụ việc có tính chất tương tự xảy ra trong tương
lai.
Nói chung, cách hiểu về án lệ cơ bản là như vậy nhưng cũng có một vài
cách trình bày khác. Chẳng hạn, “án lệ là bản án hay quyết định của tòa án, nó
tạo lập quy tắc hoặc căn cứ pháp lý đáng tin cậy cho việc quyết định các vụ
việc tương tự trong tương lai. Về mặt lý luận thì án lệ có những yếu tố có thể
làm cho một bản án trở thành căn cứ cho các quyết định sau này của tòa án là
những tình tiết thực tế, sự kiện giống nhau hoặc nếu sự kiện khác nhau thì
những nguyên tắc được áp dụng trong vụ án đầu tiên có thể được áp dụng đối
với nhiều sự kiện khác nhau”1.
Nguyên tắc chung khi sử dụng án lệ xuất phát từ quan điểm của
Aristole là các vụ việc giống nhau thì phải được giải quyết như nhau. Quan

hay thẩm phán không thể chờ nghị viện bổ sung hay sửa đổi pháp luật. Tương
tự vậy, ở các nước thông luật, bản thân các quy tắc án lệ là không thể đầy đủ
hoặc hợp lý để giải quyết tất cả các tranh chấp phát sinh trong xã hội. Các
thẩm phán cũng phải tìm kiếm các lý lẽ hợp lý để sửa đổi, bổ sung các quy tắc
án lệ hiện có. Tuy nhiên, khi các thẩm phán thực hiện công việc này sẽ nhanh
chóng và kịp thời hơn so với nghị viện vì việc sửa đổi hoặc bổ sung các quy
tắc hiện có phải trải qua một quy trình và thủ tục lập pháp rất phức tạp.
Thứ ba, án lệ thể hiện tính khách quan và công bằng. Một số người cho
rằng, án lệ được tạo ra bởi một vài thẩm phán trong hội đồng xét xử khi xử lý
một vụ việc cụ thể nên có thể dẫn đến tình trạng chủ quan, tùy tiện trong việc
tạo ra các quy tắc án lệ. Thật ra, nhận định này mới chỉ nhìn bề ngoài về
nguồn luật án lệ và hiểu không đúng về bản chất, tinh thần của học thuyết án
lệ (doctrine of stare decisis). Trước hết, một quy tắc án lệ không phải hình
thành từ một bản án cụ thể, mà nó phải được hình thành qua hàng loạt các vụ
việc tương tự về sau, bản án đầu tiên chỉ là hình mẫu phác thảo lên một quy
tắc án lệ. Vì vậy, một quy tắc án lệ trong pháp luật thông luật không có tác
giả, không có bản quyền cho bất kỳ thẩm phán nào. Hai là, quy tắc án lệ trong
pháp luật thông luật là kết quả của quá trình đưa ra những lý lẽ và tranh luận
lâu dài. Sự tranh luận được thể hiện thông qua sự tranh luận giữa bên nguyên
và bên bị trong vụ việc, giữa các thẩm phán trong hội đồng xét xử, giữa các
thẩm phán sau với các thẩm phán trước đó khi họ vận dụng lý lẽ của các phán
quyết trước đó. Ba là, quy tắc án lệ phải được thừa nhận là giá trị chung
(common value) hay là lý lẽ chung (common reason). Khi có các trường hợp


22

mới phát sinh nhưng chưa có giải pháp cho các trường hợp này hoặc nếu lấy
các quy tắc đang tồn tại áp dụng cho các trường hợp này sẽ không đem lại
một kết quả công bằng như mong đợi.


23

những căn cứ cho các lập luận để hình thành các nguồn này. Điều này cũng
không loại trừ việc xây dựng nên các án lệ cũng cần thiết phải dựa trên cơ sở
những nguyên tắc được hình thành từ những yếu tố căn bản đó ở các nước
trong hệ thống pháp luật Civil Law. Do vậy, dù muốn hay không thì các nhà
lý luận cũng như thực tiễn đều phải thừa nhận những gì là hợp lý, phổ biến và
được xác định là giá trị chung, phổ biến của nhân loại. Sự phát triển của khoa
học pháp lý đã làm hình thành nên các trường phái khoa học. Nhiều quan
điểm khoa học đã được chứng minh trên thực tế khi áp dụng. Cả hai hệ thống
pháp luật Common Law và Civil Law đều tiếp nhận những giá trị mà khoa
học pháp lý đem lại, đồng thời tiếp nhận những giá trị đã trở thành phổ biến
của nhau.
Có một điểm quan trọng là án lệ đều hình thành từ nhu cầu giải quyết
các tình huống pháp lý do đòi hỏi từ chính cuộc sống sinh động và phức tạp
diễn ra trên thực tế. Không thể phủ nhận rằng các quan hệ xã hội diễn ra ngày
càng trở nên nhanh hơn, nhiều hơn và cũng phức tạp hơn. Cho dù các nhà làm
luật đã có rất nhiều cố gắng trong việc tiên lượng các tình huống pháp lý có
thể xảy ra trên thực tế nhằm đưa ra những cách giải quyết phù hợp, nhưng
chính thực tiễn phong phú, đa dạng và phức tạp của đời sống xã hội mới là
những gợi ý cụ thể về cách giải quyết thực tế nhất phù hợp với nó. Xã hội
càng phát triển bao nhiêu thì nhu cầu điều chỉnh các quan hệ trong xã hội đó
càng đa dạng bấy nhiêu. Cả hai hệ thống pháp luật này đều được hình thành
trên cơ sở xã hội đã phát triển khá cao, đặc biệt là trong lĩnh vực dân sự và
thương mại. Những phương thức sống, phương thức giao tiếp, cách thức giải
quyết các quan hệ giữa con người với con người ngày càng trở nên phong phú
mà các nhà làm luật không bao giờ có thể đoán định được hết, điều này đã
làm nảy sinh yêu cầu tìm ra những giải pháp pháp lý đối với nhà chức trách.
Vì vậy, dù cho hệ thống pháp luật Common Law và Civil Law có sự khác biệt

Thực tế cho thấy, án lệ được các thẩm phán ở các nước thuộc hệ thống
pháp luật Common Law như Anh, Mỹ, Austraylia… viện dẫn để giải quyết
một vụ việc cụ thể nào đó được coi là căn cứ pháp lý bắt buộc, có giá trị ràng
buộc khi ra phán quyết đối với vụ việc mới được xác định là tương tự với vụ
việc đã được giải quyết theo phán quyết trước. Nó được gắn với nguyên tắc


25

“stare decisis” với ý nghĩa là bắt buộc phải theo phán quyết đã có từ trước đối
với vụ việc tương tự về sau.
Trong khi đó, tuy không thường xuyên áp dụng án lệ song các thẩm
phán ở các nước thuộc hệ thống pháp luật châu Âu lục địa (Civil Law) khi có
tình huống pháp lý cần được giải quyết nhưng do sự khiếm khuyết của pháp
luật thành văn (thiếu quy định, quy định không rõ ràng hoặc không thống nhất
đối với một vụ việc cụ thể) cũng tìm đến các án lệ để tìm ra giải pháp pháp lý
nhằm thỏa mãn yêu cầu giải quyết vụ việc cụ thể đó.
1.2.1.4. Án lệ được hình thành để khắc phục những khiếm khuyết của
hệ thống pháp luật thành văn.
Dù hoàn thiện ở mức độ nào thì pháp luật thành văn vẫn có sự khiếm
khuyết nhất định. Sự khiếm khuyết đó thường được thể hiện ở hai dạng. Thứ
nhất, đó là chưa lường trước được những tình huống thực tế có thể diễn ra.
Thứ hai, các quy định trong hệ thống pháp luật thành văn chưa cụ thể, rõ ràng
và trong một số trường hợp còn mâu thuẫn, xung đột làm phá vỡ sự thống
nhất của toàn hệ thống pháp luật.
Trong thực tế, do sự chủ quan của chính nhà làm luật hoặc vì những lý
do khách quan phát sinh từ đời sống mà nhà làm luật dù muốn và có cố gắng
cũng không thể dự liệu được hết các tình huống có thể xảy ra trên thực tế. Hệ
thống pháp luật thành văn tuy đã được hình thành khá sớm ở các nền văn
minh có chữ viết nhưng những khiếm khuyết của chúng cũng vẫn xảy ra trong